Үөрдээн ааһыҥ үөһэнэн
Хайа дойду сиригэр,
Ханнык томтор баарыгар
Сибэккинэн тиллэҥҥит
Силигилии үүннүгүт?
Сылын аайы кэлээриҥ,
Сылдьан, түһэн ааһаарыҥ.
Кэриэс буолан тыллыбыт
Кэнчээригит умнубат,
Кэрии тыаҕа кэҕэҕит,
Кэлэн истиҥ кэҕийбит.
Сулус буолан халлаантан
Сурулаһан түһүҥ дуу!
Төрүт буоргут ыҥыран
Түүлбүтүгэр киириҥ дуу!
Ыра санаа кынатынан
Ылыҥ, кэлиҥ ыалдьыттааҥ,
Үөрдээн ааһыҥ үөһэнэн
Үөмэхтэһэ үҥкүүлээн.
Сылын аайы кэлээриҥ,
Сылдьан, түһэн ааһаарыҥ.
Бу ахтыыны «Үөрдээн ааһыҥ үөһэнэн» диэн хоһоонунан биһиги нэһилиэк киэҥ туттар краевед, агитатор, пропагандист, оборона Киин архыыбыгар Подольскай куоракка баран Сунтаар улууһун сураҕа суох сүппүт буойуттары булан, элбэх сыралаах үлэни үлэлээбит, хаһыспыт Потапов Афанасий Ефремович хоһоонунан саҕалыыбыт.
Дьаархан нэһилиэгин аатыттан киһи-аймах инники дьылҕатыгар уһун кэмнээх бө5ө эйэни олохтообут, биһиги дойдубут кеҥүлүн уонна тутулуга суох буолуутун саа-саадах тутан турууласпыт буойуттарга, фронт диэн хорсуннук үлэлээбит тыыл бары бэтэрээннэригэр Улуу Кыайыы 80 сылынан истиҥник эҕэрдэбитин тириэрдэбит!
Биһиги норуоппутугар Кыайыы ыар сыананан ситиһиллибитэ. Иккис Аан дойду сэриитин курдук урусхаллаах, өлүүлээх-сүтүүлээх сэрии киһи-аймах историятыгар буолбатаҕа. Кини саамай ыар өттө биһиги дойдубутугар түспүтэ. Сэрии саҕаланыаҕыттан аҕа көлүөнэ дьоммут биир сомоҕо, ньыгыл күүс буолан, ааҥнаан киирбит өстөөхтөн төрөөбут дойдуларын көмүскүүргэ ураты героизмы фроҥҥа уонна тыылга көрдөрбүттэрэ. Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгин, сэрии хас төрдүс ыалын таарыйбыта. Саа-саадах тутан 149 киьи сэриигэ ыҥырыллыбыта, кинилэртэн 95 биир дойдулаахтарбыт сэрии толоонугар хаалбыттара. 54 киһи кыайыы-хотуу көтөллөнөн Ийэ дойдуларыгар эргиллибиттэрэ. Нэһилиэк кырдьаҕастара аан бастаан сэриигэ хайдах барбыттарын чуолкайдык өйдүүллэр. Бу курдук ахталлар: Ити 1941с. бала5ан ыйын бастакы күннэриттэн биирдэстэрэ этэ. Билицци Дьаархан бөһүөлэгэр, оччотоо5у “Буденнай” аатынан холхуос киинигэр аҕыйах дьиэ баара. Бастакыннан сэриигэ барааччылар онно баар хонтуора дьиэтин таһыттан аттаммыттара. Дьон –сэргэ бары уулуссаҕа тахсыбыттара. Сэриигэ аттанааччылары кытта бырастыылаһыы, ытаһыы-соҥоһуу, хараастыы бөҕө этэ. Сэриигэ барааччыларга ыаллар бэйэлэрин баҕаларынан ыһык арыы, сүөгэй биэрэллэрэ. Дьон сүрэхтэринэн өйдөһөн, бэйэ-бэйэлэрин ити ыарахан кэмҥэ өйдөспүттэрэ-өйөспуттэрэ. Дьаархан нэһилиэгиттэн араас кэмнэргэ үлэлээбит:
Совет исполкомун бэрэссэдээтэллэрэ- 6 киьи
Колхоз бэрэссэдээтэллэрэ- 8 киьи
Сельпо бэрэссэдээтэллэрэ- 2 киьи
Биригэдьиирдэр – 12 киьи
Суотчуттар – 7 киьи
Учууталлар – 5 киьи
Атыыһыттар – 3 киьи бааллара.
50 –ча5а чугаьыыр огдооболор хаалбыттара. Сорох ийэлэр өлөннөр, төгүрүк тулаайах оҕолор үгүстэрэ ыалга, сорохторо оҕо дьиэтигэр иитиллэн киһи буолбуттара.
Кинилэр бойобуой маршруттара Москва анныттан саҕалаан Курскай тоҕойунан, Сталинград аттынан, Волховскай фронунан, Ленинград кытыытынан, Ильмень күөлүнэн, Старый Руссанан, Венгрияннан, Чехословакияннан Берлин куоракка тиийэр. Өстөөх арҕаҕар Берлиҥҥэ кыргыһыыга Федоров Савва Евсеевич кыттан, биһиги нэһилиэк буойуннарын арҕаа фроҥҥа бойобуой суоллара түмүктэммит. Павлов Дмитрий Архипович Ираҥҥа тиийэ сылдьыбыт.
Иккис аан дойду сэриитин түмүктэһэн, Японскай милитаристары самнарсан, бүтэһик точканы туруорсан Потапов Афанасий Афанасьевич эргиллибитэ.
Потапов Афанасий Ефремович тыыл, үлэ бэтэрээнэ, умнуллубат учуутал, бэйэтин кэмин кэрэ киһитэ,чаҕылхай агитатор, пропагандист. Кини Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылаахтарын туһунан иҥэн-тоҥон суруйбута улаханнык биһиэхэ сыаналанар. Кини ССРС Сэбэлэниилээх Күүстэрин Подольскай куорат Киин архыыбыгар үлэлээн 38 биир дойдулаахтарын туһунан матырыйааллары хомуйбута. “Ким да умнуллубат” диэн рубриканнан “Кыым” хаһыакка, “Ильич уоттара” оройуон хаһыатыгар 5 сыл устатыгар муспут, Дьаархан нэһилиэгиттэн барбыт, сэрии толоонугар өлбүт уонна төннубут буойуттар тустарынан хаартыскалаах толору балаһаны таһаартарбыта. Ити матырыйаалларга олоҕуран өйдөбүнньүк сүппэккэ хараллан нэһилиэк историятын биир чаҕылхай страницата уонна кэнэҕэски ыччат киэн туттуута буоллун, сулууспалыы турдун диэн “Кэриэс буолан тыллыбыт Кэнчээригит умнумат” диэн кинигэ таһаарбыта.
145 киһи “Сэрии сылларыгар килбиэннээх үлэлэрин иһин” диэн ытык бэлиэннэн наҕараадаламмыттара. Күн бүгүн биһиги нэһилиэкпитигэр 2 тыыл бэтэрээнэ, 7 сэрии сылын оҕолоро олороллор.
Орденнаах буойуннар:
- Иванов Афанасий Иванович- “Албан Аат” 3 ст.
- Герасимов Афанасий Алексеевич — “Кыьыл Сулус”, “Албан Аат” 3 ст.
- Федоров Афанасий Дмитриевич- “А5а дойду Сэриитэ” 2 ст.
- Николаев Афанасий Николаевич – “А5а дойду сэриитэ”2 ст.
- Пахомов Петр Федотович – “Кыьыл Сулус”
- Потапов Афанасий Афанасьевич – “А5а дойду сэриитэ” 2 ст.
- Саввинов Семен Егорович — – “А5а дойду сэриитэ” 2 ст.
- Сидоров Капитон Данилович — “А5а дойду сэриитэ” 2 ст.
- Петров Александр Прокопьевич — “А5а дойду сэриитэ” 3 ст.
Сэрии сылларыгар оҕолор 6-7 сыыстарыттан дьонноругар көмөлөһөн холкуос бурдугун, хортуоскатын, отун ыраастаан куолас хомуйан эбээһинэс бөҕө этэ. Оттон улахан оҕолор улахан дьону кытта тэҥҥэ окко үлэһэллэрэ. Оскуола оҕолорун бригадалара үрэххэ, дойдуга хоно сылдьан оттууллара. Дьахталлар ыанньыксыттыыллара, ньирэйдэрин бэйэлэрэ көрөллөрө, ынахтарын бэйэлэрэ хомуйаллара. Кыһын ордук кыайыгас дьахталлар балыктааһыҥҥа Кэмпэндээйигэ туус хостооһунугар, бэрэбинэ кэрдиитигэр үлэлииллэрэ. Дьиэҕэ олох кырдьаҕастар эрэ хаалаллара, кыһыл оҕолору, дьиэни уоту көрөллөрө, фроҥҥа ичигэс таҥас тигэллэрэ. Оҕолорун, улаханныын үлэлээн фроҥҥа убайдарыгар, аҕаларбытыгар көмөлөһөн диэн санаанан туох баар кыахтара баарынан үлэлээн, кыайыыны уһансыбыттара. Кыайыы 80 сылынан сибээстээн кыайыыны аҕалбыт эһээлэрбит, аҕаларбыт, убайдарбыт, эбээлэрбит, ийэлэрбит, эдьиийдэрбиит тулуурдаах, дьулуурдаах үлэлэринэн Кыайыыны аҕалсыбыттарыгар Махтанан туран, ытык дьоннорбутугар Уруй! Айхал! тылларын аныыбыт.
Михайлова Матрена Анисимовна
Мин сэрии буолуон иннинэ ыал этим. Икки оҕолооҕум, онтон биирэ өлбүтэ. Ол кэннэ кэргэним өлбүтэ сэрии саҕаланнаҕын сыл. Онтон мин холостуой буолан хаалбытым. Эр киһи үлэтин толоттороллоро, бэдэрээккэ мас тиэйиитигэр үлэлэппиттэрэ. Ол кыһын Кэмпэндээйигэ ыыппыттара. Мантан биэс буолан барбыппыт. Ол биэс киһи 10 аттаахпыт, биирдии киһиэхэ иккилии ат. Дьэ ол аттарбытынан бэрэбинэ тиэйэрбит. Бэрэбинэбит нуормата 400-500. Оттон саһааммыт 300-400 саһаан, күннээҕи паекпутун 800 гр. килиэп биэрэллэрэ. Онтубутун сиэн баран сылдьарбыт. Кэмпэндээйиттэн ыраах ойуурга сытарбыт. Биһиги нуормабытын мэлдьи толорор этибит. Туус собуотугар саһаан тиэйэрбит. Ол саас буолуор дылы үлэлээн баран биирдэ кэлэр этибит. Саас маай ый буоллаҕына дьиэбитигэр кэлэрбит. Дьиэбитигэр кэлээт, дьэ эмиэ үлэ үөһэ түһэрбит. Кэлээт оскуола саһаанын кэрдэн тиэйэбит, эмиэ бэһиэ буолан сылдьабыт. Мин мас кэрдиитигэр сылдьар этим. Кырдьаҕас эмээхситтэр эҥин үлэлэһэллэр этэ. Онтон сэбиэккэ биир ый тыа ситэриилээх үлэтигэр барабын.
Дьэ онно холобура байыаннай эбээһинэһи толороммун, кынаттаах бэбиэскэ таһабын, оройуонтан холхуостар ыккардылырыгар сылдьар үлэ уонна хаайыыга киирэр киһи баар буоллаҕына ону тутан КПС-ка киллэрэн туттарабын. Ол биир ыйым бүтэн холхуоспар үлэлии кэлэбин. Ити үлэҕэ үс сыл үлэлээбитим. Ол кэлэн буор таттарыыта буолар, онтон бурдук ыһыыта саҕаланар, бурдук ыһарбыт. Онтон сир солуурбут, сүгэннэн, табыыкканан ити окко киириэххэ дылы. Сайын от оҕустарар этим массыынан. Байбал диэн оҕонньор оҕустарара. Онтон от кээһиитигэр барарым ыраах үрэххэ. Ол кэмҥэ аһылык олох суох этэ. Арыт хоргуйан өлө сыһарбыт. Ол да буоллар үлэлиир этибит. От үлэтэ бүттэҕинэ соһулуот бурдугу кылаттыыр буоларбыт. Дьэ онтон күһүҥҥү параадтааһыҥҥа киирэрбит. Ол бүттэҕинэ малатыылкаҕа бурдук астата барарбыт. Ол бурдукпутун астыы астыы кварталларынан Тойбохойго бууҥҥа атынан, оҕуһунан тиэйэн илдьэн туттарарбыт. Барыта байыаннай үлэ этэ, онно тоҥуу да хоргуйуу да үгүстүүрэ, онтон кыһын буолан эмиэ Кэмпэндээйигэ барарбыт. Онно уруккубут курдук мас кэрдэрбит, саһаанныырбыт.
Мин Ленскэй Арбаҥдатыгар балыктааһыҥҥа сылдьыбытым. Аны санаатахха кытаанах сырыы эбит. Үстээх оҕобун ыалга хаалларан баран барсыбытым. Байыаннай балаһыанньа буолан, фронт сорудаҕын толорсо барартан ким да аккаастаммат кыаҕа суох. Аччыктаабыт дьоннор балык сиэһэ кэлбиттэрдиин олус элбэх этибит. Айаммыт олус кытаанаҕа, аҕыйах таба уонна ат көлөннөн таһаҕаспытын тиэйэн үксүгэр сатыы айаннаан тиийбиппит, онно кыһын буолбутун кэннэ тиийэн, мас кэрдэн балаҕан туттубуппут уонна тимир оһоҕунан олорбуппут, бултаабыт балыкпытын эмиэ табаннан, атынан тиэйэллэрэ. Биһиги Нэлэкэ күөлүгэр биэстии муҥханы сэргэ түһэрэн элбэх балыгы бултаабыппыт, кыра күөллэри кытары балыктаабыппыт. Ас билиҥҥинэн тэҥнээтэххэ туох кэлиэй, олус кэмчи этэ. Ол үрдүнэн дьон кыайыы туһа диэн күүстэрэ баарынан үлэлииллэрэ. Киһи барыта элбэх балыгы бултаатарбыт диэн соруктаах үлэлиирэ. Ыраах сиргэ кыһын муҥхалааһын олус ыарахан үлэ этэ. Муҥханы толору собо кэллэҕинэ хараҥарыар дылы хостуурбут. Мин оччоҕо эдэр кыайар буолан эр дьоннордуун анньыыһытынан үлэлээбитим. Оччолорго бу иэдээҥҥэ киирэн сылдьарбыт, бу муҥҥа-таҥҥа сырыттахпытын диэн биир да киһи муҥатыйарын истибэтэҕим. Сэрии бара турар буолан олох аһара ыараханын дьон өйдүүр этэ. Хаһан да ыарахан олоҕу үҥсэргээн көннөрбөккүн, сыччах үлэлээн эрэ олороҕун. Кэнники кэмнэрбэр колхоз, совхоз араас үлэлэригэр үлэлии сылдьан пенсияҕа тахсыбытым.
Олохпут инники диэкки сайдан барыытыгар сэрии, тыыл бэтэрээннэрин геройдуу быһыылара, эйэлээх олоххо күүрээннээх үлэлэрэ өлбөт-сүппэт үтүөкэн холобур буолан үүнэр көлүөнэҕэ үгүс сылларга бара туруоҕа. Дьаархаммыт дьоно-сэргэтэ, эдэр ыччата эһигиннэн киэн туттар. Эһиэхэ сүгүрүйэр-Ытыктабыллаах бэтэрээннэрбитигэр!
Мин 1930 сыллаахха Дьаархан нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Ийэм Кириэстээхтэн төрүттээх этэ, ыарыһах буолан миигин төрөтөөт өлбүтэ. Кыһыл оҕону убайдарым Сидоров Н.Ф., Сидоров И.Ф. харайбыттара. Аҕам 5 оҕолоох огдообо хаалан бэрт эрэйи көрбүтэ. Убайым Сидоров И.Ф. 1942 сыл бэс ыйыгар сэриигэ ыҥырыллан барбыта. Мин 12 саастаах сылдьан убайбын Сунтаарга киирэн атаарбытым. Дьон айманыыта, ытаһыы элбэҕэ. Мин убайым тыыннаах эргиллиэх буолан ытаабатаҕым, мыылабын умнан биэрбэтэхпиттэн хомойбутум. 1942 сыл алтынньы ыйтан холкуос суотугар аҕабынаан Арбаҥдаҕа муҥхалыы барбыппыт. Дьаархантан Михайлова М. А. Баарын өйдүүбүн. Биһиги кыра оҕолор муҥхаһыттарга хаар уулаан чэй өрөр этибит. Сэрии сылларыгар олус кураан этэ. От, бурдук үүнүүтэ мөлтөҕө. Оҕолор сэрии алдьархайын эттэринэн-хааннарынан билэн, аччыктаан улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиирбит. Биригэдьиир Потапов Г.М. соруйан аан бастаан малатыылкаҕа үлэлээбитим. Чыбдах таҥастаах буолан олус тоҥор этибит. Саас буолаҕа оҕус сиэтэе, бороонньулаан бурдук ыһарбыт. Сайын от үлэтигэр, бурдук баайыытыгар үлэлиирбит. Фронт туһа диэн күүспүтүн харыстаабакка үлэлиирбит. Аһыыр аһылыкпыт суоҕа иэдьэгэйинэн, суоратынан аһыырбыт. 1943 сыл сааһыгар убайым Сидоров И.Ф. ыалдьан өр госпиталь га эмтэнэн, сэрииттэн сыыйыллан төннөн кэлбитэ. Кэлэрин биллэрбэккэ тиийэн кэлбитэ, олус үөрбүппүт. Убайым Баҕана күөлүгэр салҕыы биригэдьиирдээбитэ. Дьэ, бурдуктанан, аһылыктанан ыал курдук буолбуппут. Сэрии сылларыгар олус кураан этэю От, бурдук үүнүүтэ мөлтөҕө, ол да буоллар сүөһүгэ от оттоон, бурдук үүннэрэн үлэлээн-хамсаан сэрии ыарахан сылларын оҕолуун сэриигэ барбатах холкуостаахтардыын бары биир санааннан үлэлээн туораабыппыт. Оччотооҕу ыччат үлэҕэ көхтөөх, сынньалаҥҥа бэһиэлэй этэ. Эдэр эт-хаан, чэгиэн өй ханнык да ыарахаттары туоруур кыахтааҕа. 1945 сыллаахха Кыайыы буолан дьоннорбут төннөн кэлэн үөрүү-көтүү буолбута. Дьон-сэрг\ көхтөөхтүк үлэлиирэю. Мин фермаҕа үүт тутааччынан үлэлээбитим, кэлин доруобуйам мөлтөөн 1962 сыллаахха Дьаархаҥҥа участковай балыыһаҕа санитарканан үлэлээбитим. Кэлин 3 сыл детсадка таҥас сууйааччынан үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбытым.
Билиҥҥи ыччакка туһаайан этиэм этэ инникигэ эрэллээх олоруҥ. Үлэни таптыыр киһи хаһан да өлөн-охтон биэрбэт. Оннооҕор аччык аҥаардаах сылдьан үлэлээн-хамнаан олоҕу тутан олорбуппут.
Тихонова Ксенья Федотовна
1920 сыллаахха Чуукаарга төрөөбүтүм. Сэрии саҕаланыытыгар 21 саастаахпын. Ыылаахха олорбутум. Ол саҕана араас үлэлэргэ үлэлиирим. Сэрии иннинэ аҕай бастакы кэргэммэр Тимофеев Серафим Семеновичка кэргэн тахсыбытым. Сэриигэ бастакы ыҥырыкка бииргэ төрөөбүт убайым Пахомов Петр Федотович, Саввинов Сергей, Лазарев Николай, Сафонов Федор барбыттара. Бастакы хомуурга барбыттар аттарын мииннилэр даҕаны дьиэлэриттэн тахсан эрэ бараллара. Сэриигэ барбыттарын кэннэ бэрэссэдээтэлинэн Иванов Константин Артамонович, биригэдьииринэн Андрей үлэлээбиттэрэ. Ол сылларга кыанар дьоммутун барытын сэриигэ хомуйан биһиги дьахталлар эр киһи үлэтин барытын толорорбут. Мин кэргэним үһүс хомуурга барбыта. Онтон сыыллан кэлэн дойдутугар өлбүтэ. Мин үлэни кыайар буолан кыра дохуот ылан уонна ыалга иистэнэн хоргуйбатахпыт. Байыаннай нолуок төлөтөр этилэр. Ынахтан арыы, эт уонна харчынан төлөтөллөрө, ону төлөөбөтөхтөрү баайдарын уопустууллара эбэтэр туохтара да суох буоллахтарына хаайыыга бараллара. Кэргэним сэрии кэнниттэн өлбүтэ, ол кэнниттэн Чуукаарга көһөн сүөһүгэ үлэлээбитинэн барбытым, кэлин иккиһин кэргэннэнэн Буденнай холкуоска кэлэн пенсияҕа тахсыахпар дылы отделенияҕа сүөһү көрүүтүгэр үлэлээбитим
Аммосова Татьяна Николаевна
Аҕам 1942 сыллаахха саллааттыы барбыта. Ийэм улаханнык ыалдьан аҕам тахсан барарын билбэккэ хаалбыта. Биһиги 5 оҕо хаалбыппыт. 5 саастаах оҕо баара аҕата барбытын соторутугар өлбүтэ. Ийэм үтүөрэн оскуолаҕа үлэлээбитэ. Мин 1942 сыллаахха 3 кылааска үөрэниэхтээҕим этэ да, үөрэммэккэ Дьаархан сэбиэтигэр дьиэ үлэһитинэн Петров Иннокентий Ильичка кэлбитим. Саас Иннокентий Ильич Сунтаарга үлэлии көспүтэ. Мин Чуукаарга холкуоска бараммын от муспутум. Ийэм эрэйдээх ол бириэмэҕэ оскуолаҕа үлэлии сылдьар этэ. 1943 сыллаахха күһүн онтон саҥа дьыл ааста. Бырааттарым Володя, Иван балтым Мотя үөрэнэллэр этэ. Дохуот түҥэтиитигэр ийэм мин үлэм күнүн ылаары тымныйан ойоҕостоппута. Тойбохой балыыһатыгар илдьибиттэрэ. Мин ийэм оннугар үлэлээбитим. Ийэм 2 сыл ыалдьан баран 1945 сыллаахха өлбүтэ, оскуолалар мас биэрэннэр көмпүтүм. Ол саҕана таҥас суох, убайым Трофим Алексеевич карта биэрбитин маарылатын сууйан саамал гыммытым. Ийэм оннугар үлэлии сылдьан сокуоннай сааспын ситэн кэргэн тахсыбытым. Холкуоска ыанньыксыттыы сылдьан баран Тойбохойго хонтуораҕа Шадринов Николай васильевич үлэлиир кэмигэр 2 сыл дьиэ сууйбутум. 1967 сыллаахха Дьаархаҥҥа төннөн кэлэн ыанньыксыттаабытым. 1972 сыл доруобуйабынан детсадка уот оттооччунан 1978 сылга дылы үлэлээбитим. 1978 сылтан пенсияҕа тахсыбытм. Аҕам сэриигэ икки төгүл бааһыран араанньын буолбут суруга кэлбитэ. Уонна 1943 сылга сураҕа суох сүппүтэ.
Герасимова Евдокия Саввична
Евдокия Саввична Герасимова күрүөйэхтэртэн төрүттээх, Дьаархан төрүт олохтооҕо. Ийэлэриттэн Тихонова Марфа Семеновнаттан 5 бииргэ төрөөбүттэр. Кинилэр бары Дьаархан нэһилиэгин сис ыалларынан буолбуттара. Бары даҕаны көрүҥнээх көстүүлээх, тэрээһиннээх, кыайыгас үлэһит дьон. Евдокия Саввична дьонугар-сэргэтигэр “Огдоос эмээхсин” диэн аатынан биллэр этэ. Кини эдэригэр олус кыраһыабай кыыс эбитэ үһү. Ону дьонноро эрдэттэн кэпсэтии быһыытынан Уһун-Күөл киһитигэр кэргэн биэрбиттэр. Кэргэнэ күнүүлээн, ыраас халааҥҥа быктарбыт эбит. Сайын ампаарыгар хатаан баран сылдьара диэн кэпсииллэрэ. 5 сыл оннук олоро сатаан баран, дойдутугар күрээн хаалбыт. Кэлэн баран, дьонноро эмиэ саастаах Өлөксөй диэн киһиэхэ кэргэн биэрбиттэр. Өлөксөй улахан уола Герасимов Петр Алексеевич этэ. Онон кэргэнин уола киниттэн эрэ балыс саастааҕа. Ити кэргэниттэн Коля уонна Римма диэн уоллаах кыыс оҕоломмута. Коля оскуоланы бүтэрээт, нэһилиэк сельсоветын бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. СГУ ветеринарнай факультетын бүтэрэн баран Тойбохойго сопхуоска управляющайынан, кылаабынай ветбырааһынан, профком бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ, Кириэстээх сопхуоһугар директордаабыта. Балта Римма сүөһү үлэтигэр комсомольскай путевканан ыанньыксыттаабыта, кэлин оҕо тэрилтэтигэр үлэлээбитэ.
Евдокия Саввична 1905 сыллаахха Киэҥ-Маар сайылыгар төрөөбүт. Бастакы кэргэнэ Герасимов Алексей 1943 сыллаахха өлбүтэ. 9 оҕоломмуттарыттан 5-һэ баар. Биир уола Аҕа дойду сэриитигэр баран “Кыһыл Знамя” орденнаах эргиллэн кэлэн хоту сылдьан өлбүтэ. Урукку киһи сиэринэн үөрэҕэ суоҕа. Сэрии ыар сылларыгар 9 сыл устата Пятилетка холкуоска сүөһү ферматыгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Сүрүн үлэтин быыһыгар от охсор, мунньар эбит, онтон мунньуубут 1,5 га буолар этэ. Бурдугу миэркэнэн 40-тан тахса суотайы быһаллара. Байыаннай балаһыанньа буолан ким да көрөн турбат этэ. Бэриллибит былааны хайа кыалларынан толоро сатыырга дьулуһаллара. Үлэ күнэ бүтүүтэ күннээҕи үлэни кээмэйдиир этилэр. Сэрии бара турар буолан олох аһара ыараханын дьон өйдүүр этэ. Маны таһынан фроҥҥа анаан куобах тириититтэн бэргэһэ, үтүлүк, кээнчэ тигэн ыыталлара. Сэрии сылларыгар Өлөксөй маарыгар ыаллыы олорон Михайлова Матрена Анисимовналыын бииргэ тапсан үлэлииллэрэ. Икки үлэги-хамнаһы кыайар дьахталлар стахановскай куоталаһыыга актыыбынайдык кытталлара. Күҥҥэ 0,29-,36 га сир бурдугун илиинэн быһаллара. От кээһиитигэр, бурдук астааһыныгар күүстээх үлэ\ҕэ сылдьаллара. Кырдьаҕас кэргэнэ өлбүтүн кэнниттэн дьиҥнээх тапталын Конаилов петр Афанасьевич диэн сылгыһыт киһиэхэ кэргэн тахсыбыта. Петр Афанасьевич элбжэх саҥата суох, көнө сүрүннээх, бастыҥ сылгыһыт, байанайдаах булчут киһи этэ. Олус үчүгэйдик, дьоллоохтук олорбуттара. Үс оҕоломмуттара- Люция терапевт, Светлана учуутал, уоллара Иван бастыҥ тракторист. Евдокия Саввична нэһилиэгин дьонугар-сэргэтигэр, ордук ыраах-чугас урууларыгар олус истиҥ сыһыаннааҕа, мэлдьи көмөлөһө, сүюэлии-амалыы сылдьар идэлээҕэ. Сэрии кэнниттэн эйэлээх олоххо 15 сыл устата бэкээринэҕэ үлэлээн, сельпоттан бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан олорбут. Үлэлээбитин устата араас грамоталарынан, В.И.Ленин 100 сааһын туоларыгар юбилейнай мэдээлинэн наҕараадаламмыт. Тулаайах оҕолору көрөн-харайан улаатыннартаан киһи гынаттаабыта.
Михайлова Александра Николаевна
Сэрии сылларын оонньооботох оҕо саастарым. Сэрии сылларыгар тыа сиригэр сүрүн үлэ оҕолорунан, дьахталларынан толоруллара. Төһө да ыараханын, аччыктыырбыт үрдүнэн үлэ булгучу толоруллара. Кыра оҕолор бурдук сыыс отун хомуйаллара, сэрии сыларыгар кураан буолан аһыҥа элбэҕэ. Аһыҥаны куулунан куйуур курдук оҥостон баран куйаабыллаан хомуйан оҥкучах хаһан кутан баран көмө сатыырбыт. Аны санаатахха көдьүүһэ суох үлэ этэ. Аһыҥа бурдугу кэһии сылдьар курдуга, оту силистэри сиэн кырыс хап-хара буолара.
Арыый улахан оҕолор отууга хоно сылдьан оттуурбут. Учуутал салайааччы баар курдуга да сылдьыбат этэ. Күнү супту оттоон баран хараҥаҕа тахсан кулуһуҥҥа лэппиэскэ оҥостон сиирбит. Бэйэтэ кыраны сиикэйдии сиир буоллахпыт. Суотай сырсыыта буолара дуу, сир бүтүөхтээх диэн буолара дуу. Ким да үтэйиитэ суох эрдэттэн хараҥаҕа дылы үлэлиирбит. 14-15-тээх оҕолор үрэххэ тахсан эмиэ бэйэлэрэ эрэ олорон оттууллар. Ким да сүрэҕэлдьээбэт, сэлээннэспэт этэ. От үлэтэ буолуор диэри кииһилэ, быар от хомуйар этибит. Күһүн уҥуохтаах, уулаах отон хомуйарбыт. Сугун, моонньоҕон аҕыйах буолара. Сугуну күөрчэххэ кутаары хомуйарбыт, саахар суох буолан барыанньа оҥорбот этибит. Уҥуохтаах отону хааһыга кутан сиирбит, эбэтэр килиэпкэ бурдук эбиитэ гынарбыт. Уулаах отону сулууспалаахтарга бурдук чэй иһин атастаһарбыт.
Саас харалдьык таҕыста да уҥуохтаах отоннуу бараҕын, оскуолаттан кэлэргэр 200 гр.кэриҥэ уп-убаҕас хааһы өрөн уураллар. Ону ойуурга илдьэ баран уҥуохтаах отонноон хойуннаран сиигин, аҥаардастыы сиэтэххинэ чэй курдук иһиллэр, онон аһаабыт да курдук буолбаккын. Биир эмэ сүөһү идэһэлээх буоллаххына тугун да ордорбокко кыһыны туоруур курдук сиигин, өһөҕүн хааһыга кутаҕын. Өһөхтөөх хааһы эттээх курдук үчүгэй буоларын билигин саныыбыт. Тыҥа олус мииннээх буолара, уҥуоҕу быраҕыллыбат, саас буһаран хоргунун хомуйан алаадьы сиигин. Дьоро киэһэ буолара. Кыһын бэһи киллэрэн ириэрэн хатырыгын кыһан, субатын кыһыйан буһаран сиир этибит. Бэс субата хойохтоох аһылык этэ, тот сылдьыллара. Аны биллэххэ битэмииннээхда буолан буолуо. Маһы, ууну сайын оҕолор буларбыт, дьиэ таһын маһа бүтэн хаалара. Билигин оннук мас ыһылла сытарын көрдөхпүнэ оҕо сааспын санаан, онно да суоҕун диэн кыһыйа саныыгын. Сэрии сылларыгар куобах аһара элбэҕэ, онон да хоргуйуллубатаҕа. Биһигини 4 тулаайах оҕону 70-х кырдьаҕас ийэтин, Петрова Феврония Алексеевна иитэлээбитэ. Кини уолаттара 12-13-х уолаттар туһаҕынан, айанан, сохсоннон куобахтаан иитиспиттэрэ. Дьиэбит аттыгар сохсо иитэрбит, онно куобах ньааҕыныырын истэн баран ыларбыт. Сайын ас дэлэйэрэ, кус оҕото, тоҥсоҕой оҕото, куобах. Биир да ынахтаах буолларбыт суораттыырбыт. Үлэбит ким тугу сатыырынан үллэһиллэрэ. Уолаттар ийэлэринээн холкуоска оттууллара, балтым ууну, маһы хааччыйара. Мин кииһилэ, отон хомуйарым. Биэдэрэ саҕа ыаҕайаҕа күнү супту күн уотугар сыраллан, утатан, аччыктаан булгу толорон кэлэрим. Ол кииһилэбитин кыһын хааһыга хаһаанарбыт. Эбэм өтөҕүн тирбэҕэтин оттуура. Сиэмэ буллахтарына куруппа турнепс ыһарбыт, ол эмиэ аһылык этэ. Оччоҕо собо, мунду элбэҕэ. Кыһын куйуурдаан, сайын туулаан биир сүрүн аһылык буолара. Эбэм куобах тириитин имитэн үтүлүк, куллукку тигэн, туос ыаҕыйа ойуулаан, кыллаан тигэн бурдуктаах ыалларга бэлэхтээтэҕинэ бурдук бэрсэллэрэ.
Биир эбэтэр икки ынахтаах буоларбыт. Онтон биир улахан ала ынахпытын оҕус курдук көлүнэрбит. Ол ынаҕыҥ сүөгэйин сиэбэккин, арыылаан нолуокка биэрэҕин. Оскуолаҕа оҕоттон 25 солкуобайы заемҥа хомуйаллара. Онно мөҥүллэн да байбытым, мөҥүмүнэ, харчыта суох дьон хантан ылан биэрээри. Үтүлүк тиктэрэн фроҥҥа ыытарым. Ону баҕас эбэм үөрэ-көтө тигэн биэрэрэ. Таҥас-сап суоҕа, туберкулезтаан өлбүт ийэм таҥаһын алдьатан таҥыннарбыттара. Ийэбин хоонньоһо сытар буоллаҕым, ол өҥөтө 5 очаговай перификат онно баар. Хаһан ыалдьыбытым буолла.
Евсеева Татьяна Михайловна
Мин оччоҕо сэттэлээҕим, балтым Вера иккитэ этэ. Сэрии диэн тыл оччоҕо да баччаҕа да киһиэхэ суостаахтык, суодаллаахтык иһиллэр, оччолорго биһиги нэһилиэккэ эмиэ суостаахтык иһиллибиитэ. Урут күн тахсыар дылы бөһүөлэк оҕото оонньуурбут, онтон ыла туох барыта чуумпурбута, оҕо саҥата чугдаарбат буолбута. Оҕо сааспыт онтон ыла уурайан улахан киһи оруолун толорбуппут. 1941 сылтан ыал аайы куттал буолбута, бэбиэскэ тутан аармыйаҕа барыахтара диэн ийэлэр, оҕолор. Онтон улахан уолаттар, аҕалар дойдубутун, норуоппутун немецтэртэн көмүскүөхпүт диэн санааттан. Итинтэн ыла ол киһиэхэ, бу киһиэхэ бэбиэскэ кэлбит диэн сурахтар тарҕанан барбыттара, ону атаарыы аймалҕана, ытаһыы-соҥоһуу, сорохтору оттуур сирдэриттэн курдары кэриэтэ илдьитэлээбиттэрэ, ону көрөн биһиги куттанарбыт.
Сэрии алдьархайын туһунан сотору-сотору боломуочунайдар кэлэн дьону мунньан кэпсииллэрэ, араас былакааттары ыйыыллара. Холкуос биригэдьиирэ киэһэ хойут эбэтэр сарсыарда 6 чаастан күннээҕи үлэлэрин, сорудаҕын биэрэллэрэ. Биһиги аҕабыт Евсеев Михаил Евсеевич 1909 сыллаахха төрөөбүтэ, төрдүс оҕонон. Кини сытыы-хотуу, орто уҥуохтаах, уһун ньолоҕор сирэйдээх, хараҕан харахтаах буолан мэлдьи ачыкылаах буолара. Кэлэр-барар, киириилээх-тахсыылаах киһи үөрэттэрэ сатаабытым да ситэ үөрэммэтэҕэ — диирэ эһэм Дьэпсэй оҕонньор. Ол да буоллар үксүн салайар үлэҕэ суоччутунан, суруксутунан үлэлээбит. Бастакы хомуурга ыҥырыллан Сунтаарга 1941 сыллаахха киирсибитэ эрээри сотору төннөн тахсыбыта, арааһа дьоно ыалдьарынан, суоччуттуу сылдьарынан быһылаах. Иккиһин 1942 сыллаахха ыҥырыллан барбыта. Барарыгар эһэм, эбэм ытыылларын көрөн мин эмиэ ытыырым. Аҕам барарын сөбүлээбэккэ, көтөҕөөрү гынарыттан куота сылдьан илиибин өлөрөн дьиэҕэ хаалларбыттара, онон хантан, кимнээҕи кытта барбытын өйдөөбөппүн. Кэлин истибитим таайым Конон Саввич, Никифор Антонович буолан бииргэ барбыттар. Баран иһэн тохтобулларга оннооҕор борохуокка үҥкүү тыла этэрэ үһү. Урукку олорон ааспыт олоҕуттан, сэрии алдьархайын туһунан хоһуйан этэрэ-диэн таайым Конон Саввич ахтара. Уһун Күөлтэн Петр Константинович Яковлев кэпсииллэрэ. Мэхээлэ хос хос сиэнэ Костя үҥкүү тыла этэриттэн эһэтин туйаҕын баҕар хатарыа, аатын ааттатыа –диэн уол үҥкүүтүн көрөн кэрэһилээн кэпсээбиттэрэ. Ыҥырыллан баран иһэн уонна чааһыгар тиийэн да баран сотору—сотору суруйара, урукку алфавитынан суруллубут буолаллара, биһиги билбэт этибит. Ийэм Екатерина Саввична ааҕан биэрэрэ, ааҕа-ааҕа ытыыр буолара, ыарыһах буолан аны көрсүө суохтарын сүрэҕэ таайара буолуо. Аҕабыт барбыт сылыгар биһиги аймахха ыарахан дьыл буолбута. Ийэм ыалдьара, абаҕам Хонооһой, Анна Афанасьевна аҕата атаҕын өлөрөн Маар-Күөлгэ олорор эдьийбит Настаай (Антонова Ульяна) ийэтэ ыараханнык сыталлара уонна ол сыл иккиэн өлбүттэрэ. Ийэбит 1945 сыллаахха өлбүтэ. Аҕабытыттан кэлин сурук кэлбэт буолбута. Онон эһэбэр аһара ыарахана, ол иһин тыынын таһаараары киһи истибэт сиригэр баран саҥа таһааран ытыырын истэн дьон эбэбэр кэпсииллэрэ.
Сэрии сылларыгар уот кураан түһэн от-мас көҕөрөн иһэн саһаран хаалара, үөр аһыҥа оту кубарыччы сиирэ. Ону аҕыйатаары сыһыы ортотугар дьаама хаспыттарыгар куулунан куйаабыллаан дьаамаҕа кутарбыт. Киэһэ сөрүүн түстэҕинэ буолаҕа бурдук куолаһа тохтубутун хомуйарбыт, этиллибит сорудаҕы толороору кутуйах хаһааһын көрдөөн бириэмэни барыырбыт, булбут киһи дьоллоноро. Кутуйах үчүгэйдик да хаһаанара, кылыһын барытын кэбийэн толуу астаах туорааҕы кэккэлэччи уурбут буолара. Уу күөллэргэ уолан күөл бадараана хайыта хатан хаалбыта, курдары сарыы этэрбэстээх киһи сылдьар буолбута, ол иһин бөһүөлэккэ холуодьас хаһаллара ууну көрдөөн, ол онтон билигин Чуукаарга Соппуон уонна Николаев Уйбаан оҥкучахтара сайын дьону хааччыйа сыталлара. Ыалга туох ордубута, булбута барыта нолуокка, сэриигэ көмөлтөҕө барара, баар суох биир ынахтарыгар дылы толук ууран төлөнөр нолуоктар этилэр. Ону кэмигэр төлөөбөтөххүнэ хаайыыга да ыыталлара. Онон дьон аччыктааһына, өлүүтэ аһара элбэҕэ, ыал ыалынан эстибитэ. Мин өйдүүрбүнэн Хабыыктар диэн ыаллар бары суох буолбуттара быһылааҕа. Ат албаратын хоруонкатын тиһэн килиэпкэ, эриэппэҕэ атастаһаллара, ол да өрүһүйээхтээбэтэҕэ, биһигини кытта саастыы кыргыттар этэ. Биһиэхэ Кириэстээх диэкиттэн Маарыйа диэн дьахтар аччыктаан кэриимнии сылдьарын, бэйэбитигэр илдьэ хаалбыппыт, аһара ыраас, асчыт, иистэнньэҥ, аҕыйах саҥалаах дьахтар этэ. Кэлин Вера биһикки ийэбит курдук буолбута, ийэбит өлбүтүн кэннэ. Биирдэ сэбиэт Лэппиэрэй тулаайах оҕолорго Америкаттан көмө диэн алта клиннээх, араҕас өҥнөөх солко дьууппа биэрбитин Маарыйа күччэтэн дьууппа гынан тигэн биэрбитин бэрт өр кэппиппит, хайдах икки дьууппа буолбутун өйдөөбөппүн. Аҕабыт Молотовскай уобалас Кунгур диэн сэлиэнньэтигэр турар хайыһардьыттар чаастарыгар баарбын, атахпын үлүтэн лазаретка сытабын, ис тиибигэр ыалдьан аанньа аһаабакка аҥарым буолла, үтүөрдэрбин сэриилэһэ барыам – диэн тиһэх суруга кэлбитэ. Өлөрүн син билэрэ буолуо, ол иһин суруйдаҕа: “Аҕам долгуйума туох да буолбутун иһин баҕар Бүөтүр эмиэ барыа, сиэннэргин урууларгын кытта көрөн-харайан бэйэҕин кытта илдьэ сырыт, ас баар буоллаҕына аһаталлар” – диэн кэриэһин эппит курдук суругун билигин да сороҕун илдьэ сылдьыбытым. Онтон ыла 1943 сылтан бэрт өр сурук туппат буолбуппут мэлдьи сурук күүтэрбит. Хойут истибиппит өлбүтүн кэннэ биэрбит, онтон ыла аҕабыт пенсиятын 10 солк. ылар буолбуппут. Хайа үйэ өлбүтэ өр буолбут киһиттэн сурук күүтэн муҥнанарбыт, ийэм тиһэх күннэрин чэпчэтээри.
Сэрии сылларыгар эһэбит баар буолан биһиги Вералыын аһара аччыктаабатахпыт, аҕабыт кэриэһин толорон биһигини детдомҥа биэрбэтэҕэ. Мин дьиэҕэ эбэбэр көмөлөһөн оҕо көрөрүм, оһохпутугар чөҥөчөгү ойууртан мастаан отторбут, көлүйэттэн иһэр уубутун баһарбыт, бурдук тардыһарым, оҕолору кытта бэриллибит уопсай сорудаҕы тэҥҥэ толорсорум. Чуукаартан хааман үөрэнэрбит, кыһынын уопсай дьиэҕэ, ардыгар эдьийим Евдокия Саввичнаҕа олорон үөрэнэрим. Оскуолаҕа кэлээри аччыктааһын саҕана тоҥон өлбүт дьону суолга туора ууран ааһалларын көрөрбүт. Убайдарбын кытта сохсо, туһах көрөн ойууру кэтэрбит, бэс мас субатын хастыырбыт. От, бурдук үүммүтүгэр от мунньан оскуола биригээдэтигэр үлэлии сылдьан, куоталаһан бастаан бириэмийэлэммитим. 12 оҕо түөрт үрэҕи кэрийэн, отууга хоно сылдьан сарсыарда 8 чаастан киэһэ боругуй буолуор дылы үлэлиирбит. Аһара эйэлээхтик, таһаарыылаахтык үлэлээбиппит.
1945 сыллаах Кыайыы күнүн аһара өйдүүбүн. Тээттиир оскуолатын таһыгар буолбута. Ол күн үчүгэйин күммүт үчүгэй да этэ. Ыраахтан, чугастан элбэх киһи кэлэн тоҕуоруспута сүрдээҕэ, эчи хорчуоппа элбэҕин, баардарын барны аҕалбыттар быһылааҕа. Площадкаҕа горн, барабан тыаһынан пионердар парадтаабыппыт, үҥкүү бөҕө этэ. Биир кыра Силиппиэн уонна уһун уҥуохтаах, муннун таһыгар хара мэҥнээх эмээхсин ( аны санаатахха Лэппириэн эмээхсинэ эбит) иккиэйэҕин эрэ син өр үҥкүүлээбиттэрин өйдүүбүн. Биһиги Чуукаартан атынан кэлбиппит уонна үөрэн-көтөн, дьону кытта тэҥҥэ үөрсэн төннүбүппүт. Дьиэбитигэр эһэлээх эбэм ытаһаллара да үөрсэллэрэ да, урукку ааспыт сыллары кэлэр өртүн да санаан эрдэхтэрэ.
Онон биһиги сэрии тулаайахтара, мин, балтым Вералыын, эһэбит Иванов Евсей Сергеевич иитэлээн-харайталаан урууларбыт көмөлөрүнэн үөрэнэн үлэһит, ыал буолан, оҕолонон, сиэннэнэн олордохпут. Тулаайах дьоҥҥо саамай государство көмөтө улаханын, советскай былааска иитиллэн улаатан төһө да соччото суох былаас диэтэллэр биһиги махталбыт улахан. Биһиги аҕабыт ыраах ханна эрэ сири кытта сир буолан уҥуоҕа да, бэлиэ маһа да суох сытарын санаатахпына улаханнык хараастабыт. Ону хата Лазарев Н.Н. инициативынан сэрииттэн эргиллибэтэх уонна сэрииттэн кэлэн баран эйэлээх олоҕу уһанса сылдьан өлбүт буойуннарга анаан монумент Чуукаарга туруорбуппутуттан үөрэ сылдьабыт. Биһиги аҕабытын онно аҕалан көмпүт курдук санаан сылдьабыт. Кыайыы 56 сылыгар бэс ыйын 22 күнүгэр бары сэриигэ барбыт буойуттар уруулара, оҕолоро, сиэннэрэ мустан буойуттарга анаан монумент туруорбуппут уонна онно кэлэн таарыйан, тохтоон, ахтан санаан ааһабыт, көрө-истэ сылдьабыт, сибэкки уурабыт.
Евсеева Анна Афанасьевна
Мин 1928 чыллаахха Дьаархан нэһилиэгин Чуукаар холкуоска төрөөбүтүм. Аҕам Евсеев Афанасий Евсеевич, ийэм Евсеева Ксения Николаевна. Аҕам сэрии иннинэ Тээттииргэ оскуола тута сылдьан атаҕын сүгэҕэ охсунан 6 сыл суорҕан-тэллэх киһитэ буолбута. Аҕам аҕата Иванов Евсей Сергеевич диэн, эбэм Иванова Мария Гаврильевна. Ийэм аҕата Потапов Николай (Ончоко).
Сэрии саҕана 11-ээх кыыс этим. Тээттииргэ хааман үөрэнэрим. 1944 сыллаахха 7-с кылааһы бүтэрбитим, салҕыы үөрэнэр кыаҕа суох буолан холкуоска үлэлээн барбытым. Сэрии саҕана ийэм ыанньыксыт этэ, онтон аҕабыт өлөрүгэр 1 ынахтаах хаалбыппыт. Бурдук диэн суох, онтон –мантан көрдөһөн ийэм хааһы дуома буһаран сиир этибит. Ууттан эрэ маала хааһы этэ. Ийэм ынырык дьүдэйбитэ. Ону эһэм Лэппиэрэй оҕонньортон көрдөһөн босхолотон миигин кытары бэйэтигэр ылбыта. Мин бииргэ төрөөбүт эдьийим Евсеева Анастасия Афанасьевна Павлов Прокопий диэн киһи Элгээйигэ МТС директора буолан олорон онно илдьэ баран тракторист курсугар үөрэттэрэн кыра тракторга үлэлээбитэ. Холкуоска үлэлиирбэр кыһын оҕуһунан мас таһарым, сайын окко үлэлиирим. 9 чаастан сарсыарда киэһэ сиик түһүөр дылы үлэлиирбит. Чуукаарга сайын школьнай отряд диэн тэриллэн үлэлиирэ, салайааччынан Трифонов Илья Васильевич этэ. Сэрии хайдах баран иһэрин Антипин Н.Н. сотору-сотору бэсиэдэ кэлэн ааҕара. Сэрии саҕана тоҥоргун даҕаны билбэккэ, аччыктыыргын да кэрэйбэккэ сылдьар этибит. 1948 сыллаахха Федоров Егор Саввичтыын холбоһон 10 оҕоломмуппут. Ити 10 оҕо ыйааҕа хаайан сэрии саҕана аччыктаан өлбөтөх эбиппин. Сэрии саҕана ыар олоҕу суруйа олордоххо элбэх буоллаҕа дии. Суруйарга кыах да суох.
Оҕолорго алгыспын этиэхпин баҕарабын. Сэрии саҕанааҕы ынырыктаах ыарахан олох иккистээн эргийбэтин. Билиҥҥи эдэр ыччат маннык үчүгэй олоххо доруобай, үөрэхтээх, үлэһит дьон буоларгытыгар баҕарабын. Дьол-соргу тосхойо турдун!
Саввинова Анна Серафимовна
1931 сыллаахха Сунтаар оройуонугар Дьаархан нэһилиэгэр Ыылаах диэн Чуукаар холкуос сиригэр төрөөбүтүм. Ийэм Тимофеева Анастасия, аҕам Тимофеев Серафим Семенович. Кинилэр холкуос чилиэннэрэ этилэр. Аҕам холкуос бэрэссэдээтэлинэн сэрии кэмигэр үлэлээбитэ. Мин ордук Ыылаахха олорор кэммин өйдүүбүн. Онно сугулаан таһыгар 1 маай бырааһынньыга буолара. Мин 2 кылааһы бүтэрэн үһүскэ үөрэнэ сылдьан оскуолаттан уурайбытым. Холкуос бөдөҥсүйүүтүгэр Чуукаарга ыал дьиэтигэр баран олоро сылдьыбыппыт. Онно баран корь ыарыытыгар ыалдьан өлө сыспыттаахпын. Сэриигэ баралларын аһара өйдүүбүн. Дьону хонууттан хомуйан ситэ да чэйдэппэккэ илдьибиттэрэ. Мин төһө да кыра саастааҕым иһин оҕус сиэтэрим, нэһиилэ утуктаан сылдьарым. 1951 сыллаахха Саввинов Алексей Варламович диэн Тойбохой детдомуттан кэлбит уолу кытта дьолбутун холбоон ыал буолбуппут. 7 оҕоломмуппут. Мин 13 сыл ыанньыксыттаабытым, онтон биэкэринэн үлэлээбитим. Үлэлээбит кэмим устатыгар бэрт элбэх наҕараадалаахпын, мэдээллэрдээхпин.
Иванова Екатерина Кузьминична
Сэрии саҕаланыыта бастакы ыҥырыыга убайым Николаев Ефим Кузьмич атырдьах ыйыгар ыҥырыллан сэриигэ барбыта. 4 кылааска үөрэнэ сылдьан убайым сэриигэ бараатын кытта үөрэхпиттэн уурайан холкуоска үлэлээн барбытым. Ийэлээх аҕам ыарыһах этилэр. Оҕолор 6 этибит. Холкуоска сайынын окко, кыһынын сүөһүгэ үлэлиирим. Ас, таҥас кырыымчык, аччыктааһын бөҕө саҕаламмыта. Субай сүөһүгэ үлэлиирим 2 Пятилетка холкуоска.
Биир түгэн өйбүттэн тахсыбат. Биир кыыстыын от мунньан баран кээһиэхтээх дьоммутун кэтэһэ сатаан баран дьоммутугар тахсыбыппыт, аймана бөҕө олороллорою Ыраах үрэххэ оттуур убайым кэлэн биир хонон баран сэриигэ ыҥырыллан олороро. Саамай улахан, биһигини иитэр убайбыт этэ. Ол кэнниттэн убайым сэрииттэн эргиллибэтэҕэ. Сэрии саҕана кыра харчы биэрэллэринэн онон аһаан-таҥнан олорбуппут. Сэрии бүппүтүгэр наһаа үөрбүппүт. Син биир ас-таҥас кэмчи этэ. Аҕабыт 1945 сыллаахха өлбүтэ, ийэбит эрдэ өлбүтэ. 1946 сыллаахха кэргэммин Иванов Кузьма Ивановичтыын билсибитим. Арҕаа Украинскай фроҥҥа сылдьыбыта. Араанньын буолбута. Манна кэлэн почта начальнигынан үлэлии сырыттаҕына билсибитим. Сопхуос буолбутугар ыалдьан уурайан пенсияҕа олорбутум.
Федорова Агафья Осиповна
1916 сыллаахха Сунтаар улууһун Дьаархан нэһилиэгэр, Баҕана күөлүгэр 5 оҕоннон төрөөбүтэ. Аҕалара Федоров Осип Степанович, оҕолорун бултаан-алтаан аһатара. Ийэлэрэ Федорова Марфа Ивановна, илиитинэн уус буолан иистэнэн оҕолорун таҥыннарара. Оҕолор бары үлэһит дьон буола улааппыттара. Ол курдук Конон сэриигэ барыар диэри Буденнай холкуоска биригэдьииринэн үлэлээбитэ. Сэрии буолбутугар Андрей быраатынаан Кононнуун 1941 сыллаахха атырдьах ыйыгар бастакы хомуурга барбыттара уонна төрөөбүт буордарыгар эргиллибэтэхтэрэ. Бырааттара Афанасий убайдарынаан бииргэ сэриигэ барарыгар дьиэтигэр кэлбитигэр: “Сэриигэ үчүгэйдик сылдьан, кыайан, хотон кэлээр” диэн аҕата алҕаан ыыппыта.
Агафья Осиповна артыалга киирэн баран ыанньыксытынан үлэтин саҕалаабыта. Сэрии иннинэ ыанньыксыттыырын быыһыгар бииргэ төрөөбүт убайа Конон Осиповтыын от уонна бурдук үлэтигэр стахановецтаабыттара. Конон охсоро онтон Агафья мунньара. Сайын Баҕана күөлүттэн Арыылаах сыһыытыгар 2 көстөөх сиргэ күнүнэн кэлэн 2-гаттан ордук сири мунньан барара. Кини от эрэ мунньар буолбатах этэ, от кээһиитигэр ат сыарҕатыгар бугулу тиэйиигэ Агафьяны кыайыгас диэн сайын аайы Лэппириэн үлэҕэ ылара. Күн аайы 130 сыарҕаны тиэйэрэ. Аты эмиэ сатаан айааһыыра. Биир кыһын сүүрүк аты аһатан кыстаппыта. Сунтаарга 1 миэстэни ылбыта. Бурдук быһыытыгар үлэни кыайар-хотор диэн сорудах биэрэн бурдук быстараллара, ону ыанньыксыттыы сылдьан күнүскү ыамын кэнниттэн Баҕанаттан 8 биэрэстэлээх сиргэ Киэҥ-Маарга тиийэн 1 га бурдук сирин быһан күҥҥэ 2500 түүтэҕи баайан, соҕулуоннаан туттарара. Баҕанаҕа ферма тэриллибитигэр ыанньыксыттарга сатаан тигэр диэн биригэдьиир сорудаҕынан туоһунан ыаҕыйа тигэн биэртэлээбитэ. Кыһын ахсынньы, тохсунньу ыйдарга Тээттиир оскуолатыгар балыыһаҕа мас эрбээн, тиэйэн киллэрэрэ.
Сэрии кэмигэр үтүө суобастаах үлэтин иһин Агафья Осиповна уонна бииргэ төрөөбүт балта Наталья Осиповна 1946 сыллаахха “За доблестный труд в годы Великой Отечечственной войны 1941-1945” Сталин мэдээлинэн наҕараадаламмыттара. Уһун-Күөлгэ Уулаах атах ыһыаҕар дьахталлар тустууларыгар Андреева Александра Самсоновна диэн учуутал идэлээх күүстээх дьахтарга Агафья эрэ күүстээх утарсыыны оҥорбута диэн кэпсииллэрэ. Ол саҕана Александра Самсоновна күүстээх Ньукулаайабы тустуох эрэ диэн тардыалаһан көрө сылдьар кэмэ этэ. Тойбохой сопхуоска бэйэтин нэһилиэгэр бастакыннан үүт ыамыгар 2 тыһыынчалаах кирбиини ылбыта. Ол саҕана Пятилетка аайы былааннарын, эбэһээтэлистибэлэрин толорон грамоталарынан, вымпелларынан, “Ударник коммунистического труда” бэлиэлэринэн наҕараадаламмыта. Ол курдук 1970 сыллаахха В.И. Ленин 100 сааһын туолбут юбилейнай мэдээлинэн, Аҕа дойду сэриитин юбилейнай мэдээллэринэн наҕараадаламмыта. Пенсияҕа тахсыан иннинэ да тахсан да баран уоппуската суох биир күн сынньаммакка фермаҕа ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Агафья Осиповна аҥаардас күүстээх үлэнэн эрэ биллэр буолбатах, үлэлиирин таһынан уус тарбах маастара. Ол курдук туоһунан араас иһиттэри, ыаҕыйалары, ыаҕастары ойуулаан- мандардаан тигэрэ, олус үчүгэйдик тигэрин бэлиэтии көрөннөр Уулаах Атах ыһыахтарыгар үлэтиттэн босхолоон туран, кымыс иһэргэ анаан туостан араас иһити тиктэрэллэрэ. Улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ туос иһиттэринэн быыстапкаҕа кыттара. Ол түмүгүнэн 2003 сыллаахха норуот маастара ааты иҥэрбиттэрэ. Агафья Осиповна туостан эрэ буолбакка тыстан унтуу, сарыыттан дьэрэкээн оһуордаах атах таҥаһын тигэрэ.
Павлова Елена Яковлевна
Мин 1935 сыллаахха төрөөбүтүм. Сэрии саҕаланар сылыгар мин кыра оҕо этим. Аҕам Павлов Яков Софронович (Һулуйар Һутукуй) болуотунньук этэ. Улахан уус киһи этэ, онон мэлдьи суох буолара. Аҕам аах үс бырааттыы этилэр. Андреев Тарас Софронович 1941 сыллаахха бастакы ыҥырыкка барбыта. 1943 сыллаахха сэрии уотугар сүппүтэ. Павлов Григорий Софронович 1941 сыллаахха барбыта эмиэ төннүбэтэҕэ. Мин аҕам Яков Софронович 1945-1951 сылларга кэлбитэ. “Японияны ыкайыы иһин” мэтээллээх этэ. Кэлэригэр иһэ баастаах этэ. Кэпсииринэн иһиттэхпинэ муоста эҥин оҥорооһунугар сылдьыбыт. Аттыларыгар буомба түһэн дэлбэритэ эстэрин аахсыбакка үлэлииллэрэ үһү. Кэлин бааһыттан сылтаан буолуо куртаҕынан ыалдьан өлбүтэ.
Сэрии сылларыгар араас үлэҕэ бары сылдьыһарым. Оччолорго таба иитэр этилэр ону көрсөрүм. Кэлин мас солоон, сир оҥорон, буола хорутан, бурдук ыһан үөрэммэт оҕо үлэһит киһи курдук буолара. Бурдук үлэтигэр сылдьан аҥар харахпар бурдук кылыһа киирэн харахпыттан маппытым. Кэлин холкуос тэриллэн бөдөҥсүйбүтүн кэннэ ньирэй көрөөччүнэн онтон ыанньыксытынан киирбитим. Бастыҥ көрдөрүүлэрим иһин элбэх грамота, махтал сурук ылбытым. Эдэрдэргэ настаабынньык буоларым. 1978 сыллаахха ВДНХ-ҕа сылдьыбытым. 1986 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбытым.
Саввинова Домна Ивановна
Ыылаахха 1927 сыллаахха Домна Ивановна күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ-Васильева Ксенья Спиридоновна, аҕата-Иванов Никифор Алексеевич. Бииргэ төрөөбүт быраата-Иванов Николай Никифорович Горнай улууһугар олорбута.
Кыра эрдэхпиттэн тулаайах курдук сананабын. Төрөппүттэрим кыра оҕо эрдэхпинэ арахсыбыттара. Аҕам миигин хос эбэбэр илдьэ хаалбытын сайын окко барбыттарын кэннэ, ийэм уоран ылан “Үчүгэй үрэххэ” Уйбааннаахха илдьэн биэрбит. Инньэ гынан ийэ илиитин сылааһын билбэтэҕим, маачаха ийэм Иванова Матрена холкуоска биригэдьиирдиир этэ. Миигин ииппит аҕам Уйбаан сэриигэ ыалдьан тулуйбакка төттөрү кэлбитэ.
Сэрии сылларыгар кыра оҕолор улахан дьону кытары тэҥҥэ үлэлиирбит. Хара сарсыардаттан от мунньарбыт, бурдук ыһалларыгар ат үүрэрбит. Элбэхтик буолаҕа бурдук баайыытыгар үлэлэспитим уонна от мунньуутугар Саввинова Агафия Афанасьевна, Саввинова Мария Кузьминичнаны, Михайлова Матрена Антоновнаны кытары элбэхтик үлэлэспитим. Оттуурга Кэтитинэн, Таҥкырыада уһугар дылы барарбыт. Хонууга от мунньар эрдэхпинэ оҕолорго, дьахталларга биригэдьиирдэр атынан нуорма суорат аҕалар этилэр. Киэһэ үлэбититтэн кэлэн баран бүтүн бурдугу суорунаннан тардарым, онтон ынах ыылларыгар тымтык тутар буоларым. Таҥас диэн суох, дэлэҕэ саппыкы диэн кэлииһи дуо этэрбэс дуомнаахтык дэлби сытыйан хаалара, онтукпутун куурдан муннаннахпытына хатыччы хатан хаалара. Онон үксүн атах сыгынньах сылдьарбыт. Сэрии саҕана кураан үлүгэрэ түһэн туох да үүммэтэҕэ. Аччыктааһын диэн баар бөҕө буоллаҕа, ыал ыалынан эстэрэ. Уйбаныап Уоһуктаахтыын Кэтиккэ дьуккаах олорбуппут. Маҕаһыыҥҥа килиэп эҥин атыылаабат этилэр, арай ыалга чэйи биир муоһу биэрэллэрэ. Тооруччаны эҥин килиэптээн, хааһылаан сиир этибит. Оскуолаҕа анаан оттор маһы аҕаларбыт. Оччолорго оскуола маһынан оттуллар буолара. Ойуурга баран оҕуһунан мас тиэйэн аҕалан, эрбииннэн эрбээн, саһаан гынан туттарарбыт. Онно Саввинова Маарыйалыын үлэлээбиппит. Улааппытым кэннэ Бакамдаттан Сергеев Мэхээлэлиин (Сергеев Михаил Афанасьевич) оҕуһунан Тойбохойго оскуолаҕа мас бэрэбинэлэри тиэйэн киллэрбиппит.
Сэрии бүппүтүн кэннэ 1945-1950 сылларга дояркалаабытым уопсайа 8 сыл дояркалаабытым. Онтон Дьаархаҥҥа көһөн кэлэн баран 1958 сыллаахха чуукканнан оттуллар тыраахтырга мас эрбиирбит, онтубут хатыҥ мас буолара. 2 сыл дьааһылаҕа үлэлээбитим онтон балыыһаҕа санитарканы соолбуйбутум уонна аһылык астааччынан сылдьыбытым. Ол курдук 5 сыл үлэлээбитим. Бэйэм 2 кылаас үөрэхтээхпин, тыыл бэтэрээнэбин. Билигин Домна Ивановна кыыһыгар, Наталья Иннокентьевнаҕа куоракка олорор.
Уарова Марфа Яковлевна
Мин, Куоһааҥҥа 1932 сыллаахха төрөөбүтүм. Дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр 7 кыыс оҕо төрөөбүт, онтон 3 буолан хаалбыппыт. Түөрт кыыс өлбүттэр. Уоттаах сэрии сылларыгар кураан буолан от, бурдук үүммэт буолбута. Аччыктыыр, тоҥор муҥун көрөн үөл тирбэҕэ быстыбатынан киһи-хара буолбуппут. Аҕабыт кээмэйэ кыра буолан сэриигэ илдьибэтэхтэрэ. Онон аҕабыт куобахтаан, саас куйуурдаан балыгынан аһатара. Ийэбит 1943 сыл саҥатыгар ыалдьан өлөн хаалбыта. Аҕабыт соҕотоҕун харайталаан улаатыннартаабыта. Ийэбит баарына бэс мас хатырыгын иһигэр халыҥ ньалакатын ылан, оргутан илдьиритэн сиҥэлээн ууга булкуйан кыра бурдуктаан үөрэ диэни сиир этибит. Аҕыйах сүөһүлээхтэрин байыаннай нолуок төлөөрү онно туттубуттар. Биир эрэ ынахтаах хаалбыппыт. Аҕабыт эрэйдээх үлэһит киһи буолан өлбөтөхпүт. Сайын кииһилэлээн ойууртан уҥуохтаах отонноон сиир этибит. Испирдиэннээхтиин кинилэр эдьийдэрэ Ксенья диэн баар этэ, бары бииргэ улааппыппыт. Кинилэр ийэлэрэ баар этэ, аҕалара өлбүтэ, улахан убайдара сэриигэ барбыта.
Еля ол сасҕана 5 саастаах быһылаах этэ. Ыалдьан, аччыктаан муҥнанан сытан тахсар буолара. Онно биһигини кытары туруорбах балаҕаҥҥа (Мээкиик) Василий диэн оҕонньор эмээхсинэ Балааҕыйа биир ынахтаах этэ ол төрөөн үүтүн иһэн, күөрчэхтээн сиэтэн киһи гыммыта. Ити эмээхсин кыыһа Данилова Еля диэн Мирнэйгэ олорор үҥкүүһүт чүөчэ баар этэ. Дьиэбит таһыгар олорор Иннокентий Софронович ийэтэ Өкүлүүн эмээхсин кыыһа Өлөксөөн бааллара. Еляҕа таҥас тигэн, аһылык киллэрэн көмөлөһөн киһи гыммыттара. Настааны аҕата ыалга олордо ыыппыта, аһыыр туһугар аймахтарыгар. Онон олох да үөрэммэккэ хаалбыта. Тээттиир оскуолатыгар мин үһүс кылааска дылы үөрэнэ сатаабытым. Интернакка олорон, онтон дьиэбэр сатаммакка уурайбытым. Холкуоска үлэлээн киирэн барбытым. Еля 7-кэ дылы үөрэммитэ кылааһыгар иккис сылын хаалбытыгар үөрэппэтэхтэрэ, онтон Сунтаарга киэһээҥҥи оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ, ыалга дьиэ, оҕо көрө-көрө. Ол саҕана Тээттиир оскуолатыгар директор Афанасий Ефремович быһылаах этэ. Биһиги оҕолор бастаан бурдук ичигэстииртэн саҕалаан окко, бурдук хомууругар, ходуһа сабыытыгар эдьиийбит Маайаны кытары сылдьарбыт. Сэрии кэнниттэн холкуостар бөдөҥсүйүүлэрэ “Сталин” холкуос буолбутун кэннэ сүөһү үлэтигэр барыы буолбута. Аҕабыт фермаҕа от таһарга, уу баһарга сылдьыбыта. Урукку кыра холкуос эрдэҕинэ от охсор, бурдук быстарар ат массыынатыгар, бурдук астыыр молотилкаҕа кини эрэ үлэлиирэ. Үчүгэй үлэтинэн стахановец диэн буолара.Куоһаантан Тыымпы диэн сиргэ сүөһүгэ үлэлии сылдьан сүрэҕинэн эмискэ өлбүтэ. Мин 7 сыл сүөһүгэ үлэлээбитим, ыанньыксыттаан, субай сүөһүнү көрөн. Онтон 1957 сыллаахха олоҕум аргыһа Иванов Николай диэн уолга кэргэн тахсан дояркабыттан уурайбытым. Коля бастыҥ үлэлээх тракторист этэю. Элгээйигэ баран үөрэммит, Коммунистическай үлэ ударнига, элбэх грамоталардаах, олохтоох сэбиэт депутата буола сылдьыбыта. Саҥа трактор кэлбитин киниэхэ биэрбиттэрэ. Онно тохтоло суох түүннэри-күнүстэри үлэлиирэ. Куоһааҥҥа олорор этибит. Манна 9-с маай бырааһынньыгар дьону таһа сылдьан киэһэ төннөөрү тракторыгар дэҥнэнэн өлбүтэ. Мин биэс оҕону кытары тулаайах хаалбытым. Дьааһыла садка кыра оҕолорго 22 сыл үлэлээбитим, оҕолорбун илдьэ сылдьан. Үл\лиирим тухары үчүгэй үлэһит ахсааныгар сылдьыбытым. Эмиэ грамоталар, “Ударник труда” значоктаахыпын. Настаай 1966 сыллаахха Куокуну уолугар Степанов Касьяҥҥа кэргэн тахсыбыта. Онон кинилэргэ холбоһон олорбуппут. Кинилэр 4 оҕоломмуттара. Онон 9 оҕону улаатыннаран, үөрэттэрэн, үлэһит үтүөлэрэ, ыал бастыҥнара буолан куоратынан, тыаннан олороллор. Настаай эмиэ өр сылларга сүөһүгэ үлэлээбитэ. Үлэтигэр наар үчүгэй үлэлээҕинэн биллэрэ. Оройуоҥҥа депутат буолбута. Касьян сорсуннаах булчут, тракторист, кэлин сылгыга үлэлээбитэ. Олус үлэһит дьон олорон ааспыттара, билигин суохтар.
Сафонова Ульяна Михайловна
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ маҥнайгы ыҥырыкка, Ульяна Михайловна кэргэнэ Константин Семенович Сафонов барбыта. Оччолорго Ылдьаана икки уоллаах кыыстааҕа. Шура Куокунуга олорон ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Гриша Тойбохой орто оскуолатын, СГУ зоотехническэй факультетын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ.
«Мин 1911 сыллаахха Сыралтаҕа, билиҥҥитэ Тойбохой нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Кэргэннэнэн баран Тыымпы диэн сиргэ олохсуйбуппут. Чуукаар холкуоска ыанньыксытынан үлэлээбитим. Ол саҕана ыанньыксыт үлэтэ олус ыарахана. Ынахтарбытын бэйэбит хомуйан аҕалан ыырбыт, ньирэйджэрбитин бэйэбит көрөрбүт-хаорайарбыт. 1941 сыллаахха кэргэним быраатынаан Сүөдэрдиин сэриигэ ыҥырыллыбыттара, онтон мэхээлэлээх Ньукулай барбыттара. Кэргэним сэриигэ барарыгар икки оҕобунаан, оҕонньордоох эмээхсинниин биэс буолан хаалбыппыт, кинилэр 70-80 саастаахтара. Аҕабыт сэриигэ барарыгар биэс ыанар ынахтаахпытыттан, сэрии бүтэригэр 3 киһи байыаннай нолуогун төлүүргэ биир даҕаны ынах хаалбатаҕа. Төлөөбөтөххө хаайыыга ыыталлара. Сыл аайы биирдии ынахпытын биэрэн толуммуппут. Оҕонньор эрэйдээх бэ мас субатын кыһыйан көмөлөһөрө, ону эмээхсин улахан чугууҥҥа оргутан астыыра, ону хааһыга булкуйан бэс үөрэтэ оҥостон сиирбит. Оччолорго ол олус минньигэс курдук буолара. Мин малатыылка мээккэтин сүөһүгэ сиэтэллэрин ичигэстээн, көтүтэн хааһы бурдугун буларым. Оччолорго саҥа дьыл эрэ кэнниттэн уопсай мунньах быһаарыытынан дохуот оҕотун үллэстэрбит. Сайылыкка ыал бырахпыт дьиэтигэр сайылыырбыт, самыыр курдары түһэрэ, утуйар таҥаспытын чөкөччү хомуйан бурдук хатарар лииһинэн саба быраҕарбыт. Улахан самыырга оҕолорум остуол анныгар киирэн хорҕойоллорор. Ынахпытын таһырдьа ыырбыт, атах сыгынньах сылдьарбыт. Ынах хомуйарга ойуур уута тымныы да буолара. Холкуоска ынах тириитин аҥаарын эрэ биэрэллэрэ, онон харыстаан даҕаны этэрбэспитин кэппэт этибит. Алдьанан хааллаҕына кыһын тугу кэтээри диэн. Сол эрээри төһө да эрэйдэннэрбин, аччыктаатарбын холкуоска күүспүн харыстаабакка үлэлээбитим. Кэлин олох сыыйа көнөн, үчүгэйдик үлэлээн оҕолорбун тыыннаах иитэлээн таһаарбытым. Кэргэним сэрииттэн эргиллибэтэҕэ. Кини сырдык аата монкмеҥҥа суруллан хаалбыта. Ону сиэннэрим кэлэ-бара көрүөхтэрэ, саныы сылдьыахтара».
Потапова Мария Ефимовна
Мин 1928 сыллаахха «Куоһаан» диэн сиргэ олорбутум. «Нээлим» диэн төрөөбүтүм, аҕам Ефим, ийэм Огдоос. Ити Нээлимҥэ олорон кыстыыллар, оттууллар үһү. Онтон Куоһааҥҥа көһөн кэлэн олохсуйбуттар. Сэрии сылыгар убайым Николай диэн уолу ыалдьа сыттаҕына бараҕын диэн повестка туттарбыттар. Ити 1943 сыллаахха. Сити сыл убайым өлбүтэ.
Сэрии сылларыгар оҕолору, улахан дьону кытта тэбис-тэҥҥэ үлэлэтэр этилэр. Сарсыарда эрдэ баҕай туруоран үлэҕэ кэлэн илдьэ бараллара. Оччотооҕу үлэ диэн кытаанах. Мин оҕуһунан буор бороонньулуур этим. Эмээхситтэр күнүс чэйдииллэригэр утуйан хаалан мөҕүллэр этим, ити саас бурдук ыһыытыгар. Эмээхситтэр килиэптэриттэн бэрсэн чэйдэтэллэр этэ, биһиги оҕолор быыкаа килиэптээх баран бүтэрэн олоробут, ону көрөн. Сэрии дьылыгар бурдук суох, барыта нуорма. Килиэптээн аҕалан түҥэтэллэрэ от үлэтигэр. Дьэ, аччык дьыллар этилэр. Аҕам от тэпсэр, мин оҕус сиэтэр этим. Аҕам айалаан, сохсолоон куобахтаан сиир этибит. Арыт киэһэ хааһы сиибит, арыт синньэ чэй эрэ иһэн утуйарбыт.
Сэрии сылларыгар улахан соҕус оҕолору мунньан 20-чэ оҕону оттотоллор этэ. «Хомустаах» диэн сиргэ таһаартаан оттоппуттара. Уолаттар охсоллорор, кыргыттар мунньабыт. Түүн ыттар үрэллэриттэн куттанан бары утуйбат этибит. Ол саҕана дезертирдэр бааллара үһү. Оҕолору көрөр этибит, дьиэҕэ күнүс сылдьар этибит, аһынан аһылыктарын тыыппат этибит дииллэр үһү кэлин сэрии бүппүтүн кэннэ.
Сэриигэ ыҥырар сылларыгар мин өйдүүрбүнэн Куоһаантан Трифон Николаевич убайа Петр диэн, Василий Гаврильевич убайа Бүөтүр, Трифонова Анна кэргэнэ Яков, Тимофеев Гаврил, Иванов Афанасий Иванович барбыттар үһү. Ити дьоннортон Яковлев Григорий Петрович, Никифоров Петр Гаврильевич диэн сураҕа суох сүппүттэрэ. Улаатан баран “Пятилетка” холхуоска оробуочайынан үлэлээбитим.